Презентация на тему «Қазақтың дәстүрлі баспанасы киіз үй»

Слайд 1

Қазақтың дәстүрлі баспанасы киіз үй

Презентация

Слайд 2

Киіз үйдің мәні

Киіз үй — қазақтың көшпелі тұрмысымен бірге қалыптасқан, тез жиналып-тігілетін және табиғатқа бейімделген баспана. Оның жеңіл құрылысы жазда салқын, қыста жылы болуына мүмкіндік берген, сондықтан ол ұзақ ғасырлар бойы негізгі үй қызметін атқарды. Киіз үй тек тұрғын жай емес, отбасының бірлігі мен тұрмыстық тәртібін көрсететін орта болған.

Слайд 3

Сыртқы құрылысы

Киіз үйдің негізгі бөліктері — кереге, уық, шаңырақ және есік, ал оларды туырлық, үзік, түндік жабады. Кереге қабырғаны құраса, уықтар шаңыраққа тіреліп, үйге берік әрі жеңіл пішін береді. Дөңгелек құрылым желге төзімді болып, ішкі кеңістікті тиімді пайдалануға жағдай жасайды. Шаңырақ отбасы мен әулеттің нышаны ретінде ерекше құрметтелген.

Слайд 4

Ішкі кеңістігі

Киіз үйдің іші дәстүр бойынша бірнеше мәнді бөлікке бөлінген: төр, ошақ орны, оң жақ және сол жақ. Төр ең сыйлы орын саналып, қонақтар мен үлкендер сол жерге отырғызылған. Ошақ үйдің ортасында орналасып, тіршілік пен жылудың белгісі болған. Ішкі жиһаздар мен бұйымдар да отбасылық өмірдің реті мен сәнін танытқан.

Слайд 5

Үй ішіндегі бұйымдар

Киіз үйде сандық, кебеже, төсек, көрпе-төсек, текемет, сырмақ, алаша, тұскиіз және торсық сияқты тұрмыстық заттар болған. Бұл бұйымдардың әрқайсысы күнделікті тіршілікке қажет болып қана қоймай, үйдің көркін де арттырған. Әсіресе ою-өрнекпен безендірілген бұйымдар отбасының талғамын және шеберлігін көрсеткен. Қолөнер дәстүрі арқылы киіз үйдің ішкі әлемі жинақы әрі сәнді болып көрінген.

Слайд 6

Әйел мен ер орны

Дәстүрлі қазақ қоғамында әйел мен ер адамның міндеттері еңбек пен тұрмысқа сай бөлінген. Әйелдер бала тәрбиесімен, ас дайындаумен, киіз басу, кесте тігу, кілем тоқу сияқты істермен айналысқан. Ер адамдар отбасыны қорғап, мал бағу, аңшылық және сыртқы шаруаларды басқарған. Мұндай бөлініс көшпелі өмірдің қажеттілігінен туындап, отбасылық тәртіпті қалыптастырған.

Слайд 7

Домбыраның орны

Домбыра — қазақтың ең танымал ұлттық аспаптарының бірі және халық жадын сақтаған рухани құрал. Ол арқылы күй орындалып, тарихи оқиғалар, қуаныш пен қайғы, елдің арман-тілегі жеткізілген. Домбыраның үні ауызша тарихты ұрпақтан ұрпаққа жалғап отырған. Осы себепті ол қазақ мәдениетінің ажырамас бөлігіне айналды.

Слайд 8

Домбыра тарихы

Домбыраның нақты пайда болу уақыты белгісіз, бірақ оның тамыры көне түркі және дала музыка дәстүрлеріне барып тіреледі. Қазақстан аумағындағы археологиялық және этнографиялық деректерде ішекті аспаптардың ежелгі үлгілері кездеседі. Қазір кең тараған екі ішекті және үш ішекті түрлері ғасырлар бойы жетіліп қалыптасқан. Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет, Дина сияқты күйшілер домбыра өнерін жаңа биікке көтерген.

Слайд 9

Қонақжайлық дәстүрі

Қазақ халқы үшін қонақ күту — ежелден келе жатқан жоғары мәдениет белгісі. Көшпелі өмірде жол жүрген адамды қондыру, ас беру және төрге шығару маңызды міндет саналатын. Қонақтың арнайы, құдайы және қыдырма түрлері болғаны осы дәстүрдің қаншалықты жүйелі екенін көрсетеді. Үй иесінің ізеті қонаққа көрсетілген құрмет арқылы танылған.

Слайд 10

Нақыл сөздер

Қонақжайлық қазақтың мақал-мәтелдерінде де терең сақталған. «Қонақ келсе, құт келеді» деген сөз қонақты берекенің белгісі деп таниды. «Қонақ қойдан жуас» және «Қонақасы – тәңір ақысы» деген нақылдар да меймандостықтың қасиетін білдіреді. Осындай сөздер арқылы ұрпаққа қонақты сыйлау, дастарханды қадірлеу және адамға ізет көрсету үйретілген.

Слайд 11

Дастархан әдебі

Қазақ дастарханында үлкенді сыйлау, асты құрметтеу және тәртіп сақтау маңызды болған. Тамақты жасы үлкен немесе сыйлы адам бастайды, ал қонаққа алдымен ас ұсынылады. Нанды шашпау, артық сөйлемеу, бата алу сияқты әдептер дастархан мәдениетінің өзегін құраған. Бұл ережелер ортадағы сыйластықты нығайтып, бірге ас ішудің мәнін арттырған.

Слайд 12

Қонаққа бару

Қонаққа барудың да өз жолы мен әдебі болған: сәлем беру, рұқсатсыз төрге шықпау, үлкендердің алдын кеспеу және үй иесін ыңғайсыз етпеу қажет саналған. Қонаққа құр қол бармай, дәм немесе сыйлық апару қазақтың жомарттыққа негізделген салтының бір бөлігі болған. Мұндай мінез-құлық адамдар арасындағы қатынасты жақсартып, аралас-құраластықты күшейткен. Үйден қайтқанда алғыс айтып, жақсы тілек білдіру де маңызды әдеп болған.

Слайд 13

ҚОРЫТЫНДЫ

Киіз үй, домбыра және қонақжайлық — қазақ халқының тұрмысы мен рухани дүниесін айқын танытатын үш ірі құндылық. Киіз үй көшпелі өмірдің қолайлылығын, домбыра халықтың тарихи жады мен өнерін, ал қонақжайлық адамға деген құрмет пен ізетті көрсетеді. Бұл дәстүрлер қазақ мәдениетінің сабақтастығын сақтап, ұрпаққа ұлттық болмысты жеткізіп келеді.

НАЗАРЛАРЫҢЫЗҒА РАХМЕТ

АСЕМБЕК ЗАРИНА

ДЮСЕМБИЕВА ФАРИЗА

МҰРАТБЕК АЙЫМ