Слайд 1
Классификация и научная терминология фруктов и семян
Презентация
Презентация на тему «Классификация и научная терминология фруктов и семян»
10 слайдов · сгенерирована в Презентоше — бесплатном генераторе презентаций
Слайд 2
Негізгі ұғымдар
Жеміс – жабық тұқымды өсімдіктерде тозаңдану мен ұрықтанудан кейін аналық жатынынан дамитын, тұқымды қорғайтын және тарататын орган, ал тұқым – ұрық пен қор жинаушы ұлпалардан тұратын жаңа өсімдіктің бастамасы болып есептеледі. Жеміс түзілген кезде аналық жатынымен бірге гүлдің гүлтабан, тостағанша немесе күлте сияқты басқа бөліктері де қатысуы мүмкін, мұндайда күрделі немесе жалған жемістер түзіледі. Тұқым әдетте жемістің ішінде орналасады, бірақ жалаңаш тұқымдыларда ол ашық күйде мегаспорофилл бетінде немесе бүрлердің ішінде болады. Қазіргі өсімдік морфологиясында жеміс пен тұқымның анықтамалары осы құрылымдардың шығу тегі, қызметі және құрылысына негізделіп беріледі.
Слайд 3
Жеміс құрылысы
Көпшілік гүлді өсімдіктерде жеміс қабы үш қабаттан – сыртын қаптайтын экзокарп, етті ортаңғы мезокарп және ішкі эндокарп қабаттарынан тұрады. Шырынды жемістерде мезокарп қабаты жақсы дамып, су үлесі 75–85 пайызға дейін жетіп, адам мен жануарлар үшін тағамдық маңызы жоғары болады. Құрғақ жемістерде, керісінше, жеміс қабы қатты, сүректенген немесе жұқа жарғақты болып, негізінен тұқымды қорғау мен таралуына бейімделген. Жеміс қабының бұл морфологиялық ерекшеліктері оның жіктелуіне, соның ішінде құрғақ және шырынды, қақырайтын және қақырамайтын топтарға бөлінуіне негіз болады.
Слайд 4
Жемістердің негізгі топтары
Жемістерді алдымен екі ірі топқа – құрғақ және шырынды жемістерге бөледі, ал әр топ өз ішінде қақырайтын, қақырамайтын, біртұқымды және көптұқымды болып жіктеледі. Құрғақ қақырайтын жемістерге бұршаққап, бұршаққын, қауашақ сияқты түрлер жатады, олар пісіп жетілгенде тігістері немесе қақпақшалары арқылы ашылып, тұқымдарын шашады. Құрғақ қақырамайтын жемістерге жаңғақша, жаңғақ, тұқымша, қанатты жеміс сияқты формалар кіреді, мұнда тұқым жеміспен тұтасып немесе бос жатады, бірақ жеміс ашылмайды. Шырынды жемістер тобына жидек, асқабақ тәрізді, алма тәрізді және сүйекті жеміс сияқты морфологиялық тұрғыдан ерекшеленетін бірнеше типтер бірігеді.
Слайд 5
Құрғақ жеміс түрлері
Құрғақ қақырайтын жемістер ішінде бұршаққап – бір ұялы, тұқымдары жеміс жиегіне бекіген, піскенде екі тігісі бойымен ашылатын жеміс, оған асбұршақ пен беде мысал болады. Бұршаққын қос ұялы, ортасында жұқа жарғақты пердесі бар, тұқымдары сол пердеге бекінеді және пісіп жетілгенде жемістің екі жағы төменнен жоғары қарай қақырайды, мұндай жеміс қырыққабат, шалқан, шомырда кездеседі. Қауашақ бір немесе бірнеше ұялы, көптұқымды болып, қақырау жолы алуан түрлі: меңдуанада қауашақ қақпақша тәрізді ашылса, басқа түрлерде тігістері немесе саңылаулары арқылы ашылады. Құрғақ қақырамайтын жемістерге емен жаңғағы, үйеңкі қанатты жемісі мен әртүрлі астық тұқымдастардың дәні жатады, олар тұқымды қорғанышпен қамтамасыз етіп, көбіне жел, су немесе жануарлар арқылы таралады.
Слайд 6
Шырынды жеміс типтері
Шырынды жемістерді морфологиялық жағынан қарағанда, көп тұқымды және бір тұқымды болып бөледі, олардың құрылысында етті мезокарп пен жиі жақсы дамыған гүлтөс немесе гүлсерік бөліктері маңызды рөл атқарады. Көп тұқымды шырынды жемістерге жүзім, қарақат, қызанақ тәрізді жидек жемістер, асқабақ пен қарбыз жемістерін біріктіретін асқабақ тәрізді тип және алманың морфологиялық түріне жататын алма тәрізді жемістер кіреді. Бір тұқымды шырынды жемістерге өрік, шие, алхоры сияқты сүйекті жемістер жатады, бұларда ішкі қатты эндокарп сүйекке айналып, ішінде жалғыз тұқымды қорғайды. Шырынды жемістердің биологиялық маңызы – тұқымды жануарлар арқылы таратуға, ал ауыл шаруашылығында тағамдық, жемшөптік және техникалық өнім ретінде пайдалануына байланысты өте зор.
Слайд 7
Тұқым құрылысы
Тұқым негізінен ұрықтан, қор жинаушы ұлпадан және тұқым қабығынан тұрады, олардың арақатынасы әр өсімдік тұқымдасында түрліше болады. Ұрықта болашақ тамыршық, өркенше және бір немесе екі тұқымжарнақ дамиды, мысалы, бидайда бір тұқымжарнақ, ал бұршақта екі тұқымжарнақ болады. Қоректік ұлпа ретінде эндосперм немесе перисперм қызмет атқарады: көкнәр мен бидайда эндосперм ұрықты қоршап немесе қатар жатады, ал кей дақылдарда перисперм жақсы дамыған. Сыртқы тұқым қабығы механикалық қорғаныш береді, ол кейде өте қалың, сүректенген болып, тұқымды құрғақшылықтан, температураның күрт өзгеруінен және механикалық зақымнан сақтайды.
Слайд 8
Жеміс пен тұқым таралуы
Жемістер мен тұқымдардың таралу жолдарына желмен таралу – анемохория, сумен таралу – гидрохория, жануарлармен таралу – зоохория, адам әрекетімен таралу – антропохория және құмырсқалар арқылы таралу – мирмекохория жатады. Анемохорияда тұқымдар жеңіл, үлпек, қанатша сияқты ауа ұстағыш түзінділерге ие болады, мысалы, үйеңкі қанатты жемістері мен шәркей тұқымдарындағы үлпектер осыған жатады. Гидрохория жағдайында жеміс немесе тұқым ішінде ауа толған қуыстар болады, сондықтан олар су бетінде батпай жүзіп, ағыс арқылы алыс қашықтықтарға таралады, мысал ретінде судың бетінде жүзіп жүретін жағалаулық өсімдіктер дәндерін атауға болады. Зоохория мен антропохория кезінде жемістер мен тұқымдар жануарлардың жүніне ілініп, асқазан-ішек жолы арқылы өтіп немесе адам қолымен әдейі себіліп, жаңа аймақтарға енеді, ал мирмекохорияда құмырсқалар минералды заттарға бай өсінділері бар дәндерді ұяларына тасымалдайды.
Слайд 9
Ғылыми терминология
Қазақ тіліндегі жеміс пен тұқымға қатысты ғылыми терминология көп жағдайда халықаралық латын атауларының бейімделген нұсқалары мен төл атаулардың үйлесіміне негізделген. Мысалы, перикарп орнына жемісқап, экзокарп, мезокарп, эндокарп орнына сәйкесінше сыртқы, ортаңғы, ішкі жемісқап қабаты сияқты терминдер қолданылады, ал эндосперм мен перисперм терминдері сол қалпында ғылыми әдебиетте сақталады. Таралу түрлерін атауда анемохория, зоохория, гидрохория, антропохория, мирмекохория сияқты интернационалдық терминдер қазақ фонетикасына икемделіп қолданылады, ал бұршаққап, бұршаққын, қауашақ, тұқымша, қанатты жеміс, сүйекті жеміс, жидек тәрізді, алма тәрізді сияқты атаулар төл морфологиялық терминдер қатарына жатады. Соңғы жылдары оқу құралдары мен электрондық білім беру платформаларында осы терминдерді біріздендіру бағытында жұмыс жүргізіліп, мектеп бағдарламасы мен жоғары оқу орындары оқулықтарында бірдей атауларды қолдану үрдісі күшейіп келеді.
Слайд 10
Қорытынды
Жемістер мен тұқымдардың жіктелуі өсімдіктердің көбею жолдарын, тіршілік циклі мен экологиялық бейімделулерін терең түсінуге мүмкіндік береді және ботаника мен агрономиядағы көптеген тәжірибелік міндеттерді шешуге негіз болады. Құрғақ және шырынды, қақырайтын және қақырамайтын, біртұқымды және көптұқымды жеміс типтерінің нақты мысалдарын білу ауылшаруашылық дақылдарының өнімін тиімді пайдалануға, селекция мен тұқым шаруашылығын дұрыс ұйымдастыруға көмектеседі. Тұқым құрылысы мен оның таралу тетіктерін зерттеу табиғи өсімдік жамылғысын сақтау, пайдалы түрлерді жерсіндіру және арамшөптермен күресу стратегияларын құруда маңызды рөл атқарады. Қазақ тіліндегі ғылыми терминологияны жүйелеу мен дамытудың жалғасуы отандық биологиялық білімнің сапасын арттырып, мектептен бастап жоғары оқу орнына дейін біртұтас түсініктік кеңістік қалыптастыруға жағдай жасайды.
Нужна такая же презентация, но по своей теме?
Презентоша сгенерирует презентацию по любой теме за минуту — бесплатно.
Создать презентацию