Слайд 1
Основные варианты эпоса "Манас
Презентация
Презентация на тему «Основные варианты эпоса "Манас»
11 слайдов · сгенерирована в Презентоше — бесплатном генераторе презентаций
Слайд 2
Негизги суроо
«Манас» эпосу бизге негизинен оозеки салт аркылуу жеткендиктен, бүгүнкү күндө эл ичинен жазылып алынган сексенге жакын варианты белгилүү, бирок алардын ичинен белгилүү манасчылардын бир нече негизги тексттери өзгөчө толук берилген жана илимий жүгүртүүгө кеңири кирген. Бул негизги варианттарга Сагымбай Орозбаков, Саякбай Каралаев, Молдобасан Мусулманкулов, Багыш Сазанов, Шапак Рысмендеев, Ибраим Абдрахманов сыяктуу манасчылардын, ошондой эле Кытайдагы кыргыз манасчысы Жусуп Мамайдын айткан тексттери кирет. Кыргызстан ичиндеги фонддордо жана үй-бүлөлүк архивдерде ушул манасчылардын кол жазмалары, үн жазуулары жана басмага даярдалган варианттары сакталууда. Ошол эле мезгилде кыскартылган, кайра иштелген, балдар үчүн ылайыкташтырылган жана изилдөөчүлөр түзгөн курама варианттар да окурманга кеңири тараган, бирок алар түпкү айтып келүү салтынан жазып алынган негизги варианттардан кийинчерээк пайда болгон чыгармалар болуп эсептелет.
Слайд 3
Варианттардын саны
Изилдөөчүлөрдүн маалыматтарына караганда, бүгүнкү күнгө чейин «Манас» эпосунун сексенге чукул ар кандай көлөмдөгү варианты эл арасынан жазылып алынган жана илим чөйрөсүнө белгилүү болуп калган. Кыргызстандын Улуттук илимдер академиясынын, ошондой эле аймактык архивдер менен окуу жайлардын фонддорунда элден жазылган ондон ашуун толук жана жарым-жартылай тексттер сакталып турат. Кээ бир эмгектерде илимий негизде изилденген жана салыштырмалуу толугураак он үч–он беш чоң вариант өзгөчө айырмаланып көрсөтүлөт. Мындан тышкары, кээ бир булактарда XV кылымдагы «Тарыхтар жыйнагындагы» «Ма-нас» тууралуу маалымат өз алдынча байыркы вариант катары да каралышы мүмкүн экени айтылып, жыйынтыгында отуз бешке жакын негизги текстти шарттуу түрдө бөлүп көрсөтүү сунушталган.
Слайд 4
Сагымбай Орозбаков варианты
Сагымбай Орозбаковдун варианты «Манастын» алгачкы кеңири жазылып алынган классикалык тексттеринин бири болуп, аны он тогузунчу кылымдын аягында туулуп, жыйырманчы кылымдын биринчи жарымында жашаган улуу манасчы жыйырманчы жылдары атайын илимий экспедициялар аркылуу кагазга түшүрүүгө жардам берген. Изилдөөчү-фольклорчулар анын айтуусунан эпостун жүз миңдеген ыр сабын жазып алышкан, айрым маалыматтарда бул сан болжол менен он тогуз миңден бир нече жүз миңге чейинки саптарды түзөрү айтылат. Сагымбайдын үчилтикти түзгөн «Манас», «Семетей», «Сейтек» бөлүктөрүн камтыган варианты окуялардын ырааттуулугу, каармандардын психологиялык ачылышы жана элдик каада-салттардын кеңири чагылдырылышы жагынан өзгөчө маанилүү. Ушул текст кийин кыргызча көп томдук жыйнактарга, окуу китептерине жана илимий басылмаларга негиз болуп, башка варианттар менен салыштырууда башкы үлгүлөрдүн бири катары пайдаланылып келет.
Слайд 5
Саякбай Каралаев варианты
Саякбай Каралаевдин варианты бүгүнкү күндө көлөмү жана толуктугу жагынан эң ири тексттердин бири болуп, окумуштуулар жазып алган трилогиянын жалпы көлөмү тогуз жүз отуз жети миңге жакын ыр сабын түзөт. Саякбай жыйырманчы кылымдын орто ченинде жашап, көп жылдар бою мамлекеттик экспедициялар жана фольклордук жазуулар аркылуу өз айтуусун толук кагазга түшүрүүгө мүмкүнчүлүк алган. Анын варианты эпостун үч негизги бөлүгүн гана эмес, «Манастын» кийинки урпактары тууралуу уланды сюжеттерди да кеңири камтып, кыргыз элдик дүйнөтаанымынын, тарыхый элестөөлөрдүн, согуштук жана турмуштук каада-жөрөлгөлөрдүн ири энциклопедиясы катары бааланат. Айрым изилдөөчүлөр бул текстти классикалык типтеги эталон варианттардын бири деп атап, эпосту которууда жана кыскартылган басылыштарды түзүүдө негизги булак катары колдонуп келишет.
Слайд 6
Жусуп Мамай варианты
Кытайдагы кыргыз манасчысы Жусуп Мамайдын варианты өзгөчө көрүнүш катары белгиленип, ал сегиз урпакка чейин уланган кеңири эпикалык циклди камтыганы менен айырмаланат. Айрым макалаларда анын айтуусунда «Манас», «Семетей», «Сейтек» менен катар «Кененем», «Сейит», «Асылбача менен Бекбача», «Сомбилек» сыяктуу уланды бөлүктөр бир бүтүн жыйнак иретинде берилери көрсөтүлөт. Жусуп Мамай жыйырманчы кылымдын экинчи жарымында Кытайда жашап, ошол жактагы кыргыз коомунун арасында «Манасты» үзгүлтүксүз айтып, жергиликтүү изилдөөчүлөр менен жазуучулар анын вариантын китеп кылып чыгарышкан. Бул текстте Батыш Кытайдагы кыргыздардын чөйрөсү, коңшу элдер менен алакасы жана жергиликтүү тарыхый чындык чагылдырылгандыктан, ал «Манастын» дүйнөлүк кыргыз диаспорасында сакталган өзүнчө бир өзгөчө бутагы катары каралат.
Слайд 7
Башка ири манасчылар
Негизги варианттардын катарына Сагынбай Орозбаков жана Саякбай Каралаевден тышкары, Багыш Сазанов, Молдобасан Мусулманкулов, Шапак Рысмендеев, Ибраим Абдрахманов сыяктуу манасчылардын тексттери да кирет. Айрым булактарда бул манасчылардын ар биринин айтуусунан ондогон жана жүз миңдеген ыр саптары жазылып алынып, Улуттук илимдер академиясынын фонддорунда жана үй-бүлөлүк архивдерде кол жазма жана үн түрүндө сакталып жатканы белгиленет. Маселен, Багыш Сазанов менен Шапак Рысмендеевдин варианттары эпостун айрым бөлүмдөрүн өзгөчө кеңири сүрөттөөсү, коңшу элдер менен байланышкан окуяларды майда-чүйдөсүнө чейин баяндаганы менен айырмаланат. Бул варианттар толук басмага түшүп бүтө элек болсо да, илимий салыштырма талдоолордо жана «Манас» энциклопедиясын түзүүдө маанилүү тексттик база катары пайдаланылууда.
Слайд 8
Жазма фольклорчулар варианттары
Эл ичинен чыккан таза оозеки манасчылардан тышкары, эпостун айрым варианттарын жазгыч акындар жана фольклорду жыйноочу окумуштуулар да кагазга түшүрүшкөн. Маселен, түрктөрдү жана түрк элдеринин оозеки чыгармаларын изилдеген Василий Радлов он тогузунчу кылымдын экинчи жарымында кыргыздардан эпостун бир топ бөлүктөрүн немис жана орус тилдерине которо жыйнап, кийинчерээк бул фрагменттер «Манастын» алгачкы жазма күбөлөрүнүн бири катары дүйнөлүк илимге белгилүү болгон. Ошондой эле кыргыз жазма адабиятынын өкүлү Тоголок Молдо эпостун өз алдынча поэтикалык вариантынын үстүндө иштеп, аны кыскартылган, ыр түрүндө кайра иштеп чыккан. Бул жазма варианттар көлөмү жагынан Саякбай же Сагымбайдын толук тексттерине жетпегени менен, алар аркылуу он тогузунчу жана жыйырманчы кылымдардагы элдик баяндоо салтынын айрым өзгөчөлүктөрүн билүүгө, ошондой эле оозеки жана жазма салттын өз ара таасирин түшүнүүгө мүмкүнчүлүк түзүлөт.
Слайд 9
Кыскартылган жана курама варианттар
Жыйырманчы кылымдын ортосунан тартып, окурманга жана окуучуларга ыңгайлуу болушу үчүн «Манастын» кыскартылган жана курама варианттарын түзүү багытында атайын иштер жүргүзүлгөн. Кыргызстанда белгилүү жазуучулар жана акындар – мисалы, Касымалы Маликов, Аалы Токомбаев, Түгөлбай Сыдыкбеков сыяктуу авторлор, илимпоздор менен биргеликте көп жыл бою эпостун бир нече ири вариантын салыштырып, окурмандар үчүн түшүнүктүүрөөк жана көлөмү жагынан кыскараак тексттерди даярдашкан. Ошондой эле «Советтер Союзунун элдеринин эпостору» сериясында кыргыз жана орус тилдеринде төрт томдук басылышы чыгып, анда негизги сюжеттик линиялар Сагымбай менен Саякбайдын тексттеринин негизинде курама түрүндө берилген. Балдар жана өспүрүмдөр үчүн 1980–1990-жылдары өзүнчө ылайыкташтырылган китепчелер чыгып, андан ары 1995-жылы даярдалган кыскартылган варианттын айрым котормочулары эл аралык «Манас» алтын медалы менен сыйлангандыгы белгиленет.
Слайд 10
Варианттарды канондаштыруу
Эпостун өтө көп варианттары бар болгондуктан, изилдөөчүлөр арасында кандайдыр бир деңгээлде канондоштурулган, так түзүлгөн текстке таянуу зарыл деген пикирлер жаралган. Кээ бир авторлор, эгерде бир канондоштурулган вариант кабыл алынбаса, анда ар түрдүү, бири-бирине дал келбеген варианттарга таянып окуу китептерин, илимий эмгектерди жазуу татаалдашып, түшүнүксүздүктөр улана берерин белгилешет. Ушундан улам соңку жылдары төрт китептен турган курама вариант, Сагымбай Орозбаковдун төрт китеп, Саякбай Каралаевдин беш китеп болуп бөлүнгөн системалаштырылган тексттери жарыяланып, алар негизги иретинде сунушталып келе жатат. Ошол эле учурда фольклортануу илиминде ар бир манасчынын варианты өз алдынча көркөм дүйнө, индивидуалдуу мурас катары бааланып, канондоштурууда да бул өзгөчөлүктөрдү сактоо маселеси талкууланып келет.
Слайд 11
Заключение
«Манас» эпосунун бизге жеткен негизги варианттары – Сагымбай Орозбаков, Саякбай Каралаев, Жусуп Мамай жана башка ири манасчылардын сунуш кылган чоң көлөмдүү тексттери болуп, алар кыргыз элдик дүйнөтаанымын ар тараптуу чагылдырган улуттук байлык катары кабыл алынат. Ошол эле мезгилде Василий Радлов менен Тоголок Молдонун, башка жазгыч акындар менен окумуштуулардын жазма варианттары эпостун тарыхый өнүгүшүн, анын оозеки жана жазма салттагы жолун түшүнүүгө көмөктөшөт. Жыйырманчы жана жыйырма биринчи кылымдарда түзүлгөн кыскартылган, балдарга ылайыкташтырылган жана курама варианттар «Манасты» кенен окурманга жакындатып, мектептик жана жогорку билим берүү тутумуна киргизүүгө өбөлгө түздү. Бүгүн да илимпоздор менен манасчылар ар кандай варианттарды чогултуп, салыштырып, системалаштырып, бир жагынан канондоштурулган текстти тактоого, экинчи жагынан ар бир варианттын өз алдынча көркөм өзгөчөлүгүн сактоого умтулуусун улантып жатышат.
Нужна такая же презентация, но по своей теме?
Презентоша сгенерирует презентацию по любой теме за минуту — бесплатно.
Создать презентацию